Η έκθεση που δημοσιεύεται σήμερα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τα σημαντικά κενά στην προστασία των επιζωσών-ώντων σεξουαλικής και έμφυλης βίας στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου. Έχει τον τίτλο «Σεξουαλική και έμφυλη βία στη διαδικασία ασύλου – Εντοπισμός, προστασία, αναγνώριση» και αποτελεί την πρώτη συστηματική επισκόπηση του διεθνούς και ενωσιακού νομικού πλαισίου για το θέμα, αποσκοπώντας να χρησιμεύσει ως βάση για περαιτέρω δράσεις υπεράσπισης και νομικές ενέργειες υπέρ των επιζωσών-ώντων.

Οι γυναίκες και τα κορίτσια που μεταναστεύουν εκτίθενται σε αυξημένο κίνδυνο σεξουαλικής και έμφυλης βίας καθ’ όλη τη διάρκεια του μεταναστευτικού τους ταξιδιού – στη χώρα καταγωγής τους, κατά μήκος των μεταναστευτικών διαδρομών και στις δομές υποδοχής στην Ευρώπη. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, έως και το 90% των γυναικών και των κοριτσιών που έχουν διανύσει τη διαδρομή της Μεσογείου έχουν επιβιώσει από σεξουαλική βία, συμπεριλαμβανόμενων των βιασμών. Την ίδια στιγμή, από το σύνολο των αιτήσεων ασύλου που κατατέθηκαν στην ΕΕ το 2024 μόνο το ένα τρίτο αφορούσε την κατηγορία γυναίκες, παρόλο που οι γυναίκες αποτελούν περίπου το ήμισυ του συνολικού πληθυσμού των βίαια εκτοπισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι ολοένα και πιο επικίνδυνες διαδρομές, οι επαναπροωθήσεις και η βία των συνοριακών σωμάτων ασφαλείας σημαίνουν διαρκώς και λιγότερη προστασία των γυναικών και κοριτσιών στην Ευρώπη. Η έκθεση αναδεικνύει με συστηματικό τρόπο τις νομικές υποχρεώσεις των κρατών έναντι των επιζωσών-ώντων σεξουαλικής και έμφυλης βίας.

Κύρια συμπεράσματα της έκθεσης:

- Τα συστήματα ασύλου έχουν ιστορικά σχεδιαστεί από ανδρική σκοπιά: Οι έμφυλες διακρίσεις και διώξεις, όπως η ενδοοικογενειακή βία, ο αναγκαστικός γάμος ή ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων, δεν αναγνωρίζονταν για μεγάλο χρονικό διάστημα ως μορφές ατομικής δίωξης στον ορισμό του πρόσφυγα. Οι αιτήσεις των γυναικών ήταν συνήθως εξαρτώμενες από εκείνες ενός άνδρα μέλους της οικογένειας, και όχι αυτάρκεις λόγοι για την παροχή προστασίας.

- Τα κράτη έχουν δεσμευτικές υποχρεώσεις βάσει του διεθνούς δικαίου: Η Σύμβαση της Γενεύης για τους Πρόσφυγες, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης υποχρεώνουν τα κράτη να εξασφαλίζουν τον έγκαιρο εντοπισμό των επιζωσών-ώντων, την παροχή συνθηκών υποδοχής που λαμβάνουν υπόψη τις έμφυλες διαστάσεις και ανάγκες και, συνολικά, να εγγυόνται μια διαδικασία χωρίς διακρίσεις.

Το δίκαιο της ΕΕ προβλέπει πρακτικές που λαμβάνουν υπόψη το τραύμα: Το αναθεωρημένο Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασύλου απαιτεί από τα κράτη μέλη να διεκπεραιώνουν όλα τα στάδια της διαδικασίας με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη το φύλο και να αναγνωρίζει το τραύμα και τους θέτει την υποχρέωση της παροχής κατάρτισης σε όλο το εμπλεκόμενο προσωπικό.

Νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Το ΔΕΕ έχει διευκρινίσει ότι το να είναι κανείς γυναίκα αποτελεί έμφυτο χαρακτηριστικό επαρκές για να στοιχειοθετηθεί η συμμετοχή σε συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα που δικαιούται άσυλο και ότι η συστηματική διάκριση κατά των γυναικών εντός ενός κράτους μπορεί να τεκμηριώσει την ύπαρξη δίωξης, ακόμα και χωρίς απόδειξη βίας που στοχεύει συγκεκριμένα την αιτούσα.

Δικαίωμα παραμονής εκτός του συστήματος ασύλου: Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, οι επιζώσες μπορούν να αποκτήσουν αυτοτελές δικαίωμα παραμονής – για παράδειγμα, βάσει του άρθρου 59 της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης ή βάσει του αρχής της μη επαναπροώθησης – ωστόσο, στην πράξη, η πρόσβαση σε αυτά τα δικαιώματα παραμένει εξαιρετικά δύσκολη για πολλές επιζώσες.

Η έκθεση εξετάζει με συστηματικό τρόπο τις πηγές του διεθνούς και του κοινοτικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένων των δεσμευτικών συνθηκών, των μέσων μη δεσμευτικής νομοθεσίας (soft law instruments) και της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καλύπτει όλα τα στάδια της διαδικασίας ασύλου – από τον εντοπισμό των επιζωσών-ώντων, μέσα στο πλαίσιο της υποδοχής και τη διαδικασία ασύλου, έως τον καθορισμό του καθεστώτος και τα δικαιώματα εκτός του επίσημου συστήματος ασύλου. Δείχνει ότι, παρά το πολυεπίπεδο νομικό πλαίσιο προστασίας, η πραγματική εφαρμογή των δικαιωμάτων των επιζωσών-ώντων σεξουαλικής και έμφυλης βίας συχνά υπολείπεται των ισχυόντων νομικών προτύπων. Ζητεί μια συνεκτική, με ενδιαφέρον ως προς τη διάσταση του φύλου και εξειδικευμένη ως προς τη διαχείριση του τραύματος εφαρμογή των υφιστάμενων μέτρων, καθώς και τη συνεπή επίκληση της αρχής της αποτελεσματικότητας της ΕΕ για την αμφισβήτηση εθνικών κανόνων που καθιστούν αυτά τα δικαιώματα πρακτικά απρόσιτα για τις επιζώσες-ώντες.

«Ένα νομικό πλαίσιο σχεδιασμένο από ανδρική σκοπιά δεν παρέχει αυτομάτως προστασία στις γυναίκες όταν αυτές απλώς προστίθενται εκ των υστέρων. Τα συστήματα ασύλου διαμορφώθηκαν εντός πατριαρχικών δομών που όσο συνεχίζουν υφίστανται η προστασία που προβλέπεται στο χαρτί αξίζει μόνο στο βαθμό που εφαρμόζεται στην πράξη – και ακριβώς σε αυτό το σημείο αποτυγχάνει.»

– Άννε Περτς, συντάκτρια της έκθεσης

Διαβάστε την πλήρη έκθεση εδώ.

Επικοινωνία: info@equal-rights.org